Số chẵn, số lẻ: chuyện âm dương, chuyện đếm bậc, và chỗ hai lối nói ngược nhau

Cầu thang nên bao nhiêu bậc, bày mấy món trên kệ, tặng mấy bông hoa — mấy câu này cuối cùng đều quy về một chỗ: chẵn hay lẻ. Và người hỏi thường nhận được hai câu trả lời ngược nhau từ hai người, cả hai đều nói chắc.

Bài này không phân xử bên nào đúng. Nó làm việc có ích hơn: chỉ ra gốc của cách chia chẵn lẻ, chỗ hai lối nói ngược nhau và vì sao chúng cùng tồn tại được, rồi tách phần đo được ra khỏi phần quy ước.

Chẵn lẻ trong cách chia âm dương

Cách gán quen thuộc nhất: số lẻ thuộc dương, số chẵn thuộc âm. Đây là một cách phân loại, giống như xếp mọi thứ vào hai ngăn — không phải một bảng xếp hạng.

Chỗ hay bị trượt là ở đây: nghe "dương" thì tưởng tốt, nghe "âm" thì tưởng xấu. Trong chính cách nghĩ sinh ra hai chữ ấy thì không vế nào tốt hơn vế nào, và thiếu một vế thì cả cặp mất nghĩa. Ban ngày không hơn ban đêm; hít vào không hơn thở ra.

Cho nên câu "số lẻ tốt hơn số chẵn" không nằm trong bảng ấy. Nó là một tầng khác, do tập tục từng nơi đắp thêm vào.

Hai lối nói ngược nhau, và vì sao cả hai cùng sống

Rất dễ chỉ ra chỗ mâu thuẫn, nếu chỉ nhìn bảng:

Nhiều nơi chuộng số lẻ khi thắp hương, khi tặng hoa, khi bày vật — lẻ gắn với chuyện của người sống.

Nhiều nơi lại chuộng số chẵn trong việc cưới hỏi, quà mừng, đồ mừng nhà mới — "có đôi có cặp" là chữ được nói ra thành lời.

Cùng một người có thể theo cả hai mà không thấy mình mâu thuẫn, vì trong đầu họ đó là hai việc khác nhau chứ không phải hai câu trả lời cho cùng một câu hỏi. Chẵn hợp với chuyện đôi lứa, lẻ hợp với chuyện lễ nghi — mỗi nếp gắn với một ngữ cảnh, và ngữ cảnh mới là thứ quyết định.

Biết điều này thì đỡ tranh cãi hẳn. Khi hai người nói ngược nhau, phần lớn không phải một người sai, mà là họ đang nói về hai ngữ cảnh khác nhau.

Đếm bậc thang: chỗ lộ rõ đây là quy ước

Cách đếm bậc theo một vòng bốn chữ rồi xem bậc cuối rơi vào chữ nào là nếp quen thuộc. Nhưng thử hỏi năm người cách đếm, sẽ ra vài kết quả khác nhau — vì mỗi người đếm từ một mốc khác:

Bắt đầu từ sàn tầng dưới hay từ bậc đầu tiên?

Chiếu nghỉ có tính là một bậc không?

Mặt sàn tầng trên có tính không?

Thang nhiều đợt thì đếm từng đợt hay đếm cả cầu thang?

Một phép đo thật thì ai đo cũng ra cùng số. Ở đây thì không — và đó chính là dấu hiệu cho thấy ta đang ở trong vùng quy ước, không phải vùng đo đạc. Nói vậy không phải để bác; nhiều nhà vẫn theo, và theo cũng chẳng hại gì. Chỉ nên biết mình đang theo một cách đếm trong nhiều cách.

Cái thật sự quyết định ở một cầu thang

Nếu phải chọn giữa cho đủ số bậc theo bảng và mấy điều dưới đây, thì mấy điều dưới đây thắng, không phải bàn:

Các bậc phải đều nhau. Đây là điều quan trọng nhất. Chân người đi quen theo nhịp, và một bậc lệch cao hơn phần còn lại là nguyên nhân vấp ngã phổ biến — thường là bậc trên cùng hoặc dưới cùng, chỗ thợ bù cho vừa số.

Mặt bậc đủ rộng để đặt trọn bàn chân.

Tay vịn chắc, liên tục, và nhà có người già, trẻ nhỏ thì tay vịn quan trọng hơn mọi con số.

Đủ sáng, có công tắc ở cả hai đầu.

Mũi bậc không trơn.

Chỗ đáng lo nhất là khi người ta sửa số bậc cho "đẹp" bằng cách chia lại chiều cao không đều. Đổi một con số hợp bảng lấy một cầu thang dễ vấp là đổi lỗ.

Bày đồ chẵn hay lẻ: phần này mắt quyết

Chuyện bày mấy món trên kệ, mấy bình trên bàn thì có một lời giải thực dụng, không cần tới bảng nào:

Cụm lẻ thường dễ nhìn hơn — mắt không tự chia đôi được nên nó lướt quanh cả cụm, tạo cảm giác tự nhiên. Ba món khác cỡ đặt gần nhau gần như luôn ổn.

Cụm chẵn hợp khi muốn đối xứng có chủ ý — hai bên một khung tranh, hai đầu một cái bệ. Lúc ấy sự cân đối chính là hiệu quả mình muốn.

Tức là chọn theo kiểu bày chứ không theo con số: muốn thoải mái thì lẻ, muốn trang trọng cân đối thì chẵn. Hai cách đều dùng được, và cách này thì kiểm được bằng mắt ngay tại chỗ.

Khi người trong nhà tin khác nhau

Đây là tình huống hay gặp hơn cả bản thân câu hỏi chẵn lẻ. Mấy cách thu xếp đã có người dùng được:

Việc nào không tốn gì thì chiều người tin. Bày ba món thay vì bốn món chẳng mất gì cả; giữ hoà khí trong nhà đáng hơn.

Việc nào tốn tiền hoặc đụng an toàn thì lấy phần đo được làm chuẩn — cầu thang là ví dụ rõ nhất.

Đừng đem bảng ra thuyết phục nhau. Người tin theo nếp không đổi ý vì một bảng, và người không tin cũng vậy. Bàn theo hướng "việc này tốn gì, có hại gì không" thì hai bên còn nói chuyện được.

Ba điều gọn lại

Lẻ dương chẵn âm là cách phân loại, không phải xếp hạng. Câu "lẻ tốt hơn chẵn" là tầng tập tục đắp thêm, và mỗi nơi đắp một kiểu.

Hai lối nói ngược nhau cùng sống được vì chúng thuộc hai ngữ cảnh — lễ nghi thì lẻ, đôi lứa thì chẵn. Gặp hai câu trả lời trái nhau thì hỏi "chuyện này thuộc ngữ cảnh nào" trước.

Ở cầu thang, bậc đều nhau và tay vịn chắc thắng mọi con số. Sửa số bậc bằng cách chia lại chiều cao không đều là đổi một con số lấy một chỗ dễ vấp.