Số trong giấy tờ và mã số cá nhân: cái nào chọn được, cái nào không

Mục này đã có bài về chọn số tài khoản ngân hàng và phần an toàn đi kèm. Bài này mở rộng ra cả nhóm: những con số gắn với danh tính một người.

Điểm phân biệt quan trọng nhất, và cũng hay bị bỏ qua: phần lớn con số quan trọng nhất của một người là số mình không chọn. Chúng được cấp, không phải được chọn — nên cách đối xử với chúng cũng khác.

Hai nhóm rất khác nhau

• Nhóm chọn được: số điện thoại, số tài khoản ở một số ngân hàng, biển số trong trường hợp có đấu giá, số nhà khi tự đặt trong khu riêng.
• Nhóm được cấp: số trên giấy tờ tuỳ thân, mã số thuế, số bảo hiểm, mã số bệnh án, số hợp đồng.
• Nhóm chọn được thì bàn chuyện sở thích được, và bài khác trong mục này nói kỹ mức nên trả.
• Nhóm được cấp thì không có chuyện đẹp xấu — nó là danh tính, và việc duy nhất cần làm là giữ cho đúng và giữ cho kín.
• Trộn hai nhóm là chỗ sinh ra nhiều lời chào mời không có căn cứ.

Vì sao nhóm được cấp cần giữ kín

1. Chúng dùng để xác minh danh tính ở nhiều nơi khác nhau.
2. Ghép vài mẩu thông tin lại là đủ để mạo danh: họ tên, ngày sinh, số giấy tờ, số điện thoại.
3. Không đổi được dễ như đổi mật khẩu — lộ rồi thì phải sống chung với việc đó.
4. Người khác có thể dùng để mở dịch vụ mà mình không biết.
5. Vì vậy chúng đáng được giữ như giữ chìa khoá nhà, không phải như giữ một con số bình thường.

Đừng đăng lên mạng

• Ảnh giấy tờ: kể cả khi đã che một phần, phần còn lại vẫn có thể đủ dùng.
• Ảnh vé máy bay, vé tàu — mã trên đó tra được nhiều thứ.
• Ảnh hồ sơ bệnh án, đơn thuốc có mã số và thông tin riêng tư.
• Ảnh hợp đồng, sổ đỏ, hoá đơn có số và có địa chỉ.
• Ảnh thẻ ngân hàng, dù chỉ khoe cái thẻ mới.
• Đăng rồi xoá không phải là chưa đăng — ảnh có thể đã được chụp lại.

Ai có quyền hỏi, và hỏi tới đâu

• Nơi làm thủ tục chính thức thì có lý do rõ ràng và có quy trình.
• Người bán hàng thông thường không cần số giấy tờ của mình; cần hoá đơn thì có thông tin khác.
• Người tự gọi tới và yêu cầu đọc số — dừng lại, tự gọi tổng đài chính thức để kiểm.
• Không bao giờ đọc mã xác thực cho ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng, bưu điện hay cơ quan nhà nước.
• Không cài ứng dụng theo hướng dẫn qua điện thoại của người lạ.
• Không rõ một yêu cầu có chính đáng không thì hỏi lại nơi đó bằng kênh chính thức, đừng trả lời ngay.

Khi phải cung cấp thật

1. Hỏi rõ dùng để làm gì và lưu trong bao lâu.
2. Đưa bản sao thay vì bản gốc khi được phép, và ghi chú mục đích lên bản sao.
3. Chụp lại bản mình đã nộp kèm ngày và nơi nộp.
4. Không gửi qua kênh công khai; gửi riêng và xoá tệp sau khi xong nếu có thể.
5. Giữ danh sách nơi mình đã nộp — cần khi có sự cố thì biết đường rà.

Khi nghi số của mình bị dùng sai

• Dấu hiệu: nhận mã xác thực mà mình không yêu cầu, có thông báo mở dịch vụ lạ, có giấy tờ lạ gửi tới tên mình.
• Đổi ngay mật khẩu các tài khoản quan trọng và bật xác thực hai lớp.
• Liên hệ nơi liên quan bằng kênh chính thức để hỏi và để khoá nếu cần.
• Trình báo cơ quan có thẩm quyền nếu có dấu hiệu bị mạo danh.
• Giữ lại bằng chứng: tin nhắn, ảnh chụp màn hình, thời gian.
• Thủ tục cụ thể tuỳ trường hợp và tuỳ quy định hiện hành — hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc người có chuyên môn pháp lý.

Kiểm số trên giấy tờ cho đúng

1. Đọc to từng chữ số khi nhận giấy, thay vì nhìn lướt.
2. Đối chiếu với giấy gốc đang cầm trên tay, không đối chiếu với trí nhớ.
3. Chú ý mấy cặp dễ nhầm khi chép tay: số một và số bảy, số không và chữ o, số sáu và số tám.
4. Kiểm cả ngày tháng, vì ngày sinh cũng là một phần của danh tính khi đối chiếu.
5. Sai thì báo ngay tại chỗ — lúc này sửa nhanh nhất và không tốn gì.
6. Bài ở site khác trong nhóm này nói kỹ phần xử lý khi giấy tờ đã lệch nhau.

Lưu giữ ở nhà cho gọn

• Một chỗ cố định cho giấy tờ gốc, khô ráo, tránh ẩm và tránh nắng.
• Bản chụp lưu riêng, đặt mật khẩu nếu lưu trên máy hoặc trên mạng.
• Không lưu ảnh giấy tờ trong thư viện ảnh chung của điện thoại — rất dễ lỡ tay chia sẻ.
• Nói cho người trong nhà biết chỗ cất, phòng khi cần gấp.
• Giấy tờ cũ không dùng nữa thì huỷ cho kỹ, đừng bỏ nguyên vào thùng rác.

Cảnh giác với dịch vụ quanh mấy con số này

• "Đổi số cho hợp mệnh" với số được cấp — phần lớn không đổi được theo ý muốn, và ai hứa làm được thì nên hỏi kỹ.
• "Xem số giấy tờ đoán vận" rồi bán cách hoá giải — không kiểm chứng được, mà lại khiến mình đọc số ra cho người lạ.
• "Nộp phí để được cấp số đẹp" qua trung gian không chính thức.
• "Dịch vụ lấy lại tiền" sau khi mình vừa bị lừa — gần như luôn là vòng lừa thứ hai.
• Điểm chung: mọi lời mời khiến mình đọc số ra đều đáng dừng lại.

Về nhóm chọn được

• Thích số nào thì chọn số đó, trong mức tiền mình thấy thoải mái — đây là chuyện sở thích.
• Cân nhắc phần thực tế: số dễ nhớ thì tiện cho mình và cho cả người khác nhớ mình.
• Số điện thoại là chìa khoá vào nhiều tài khoản, nên đừng đổi tuỳ tiện và đừng để mất kiểm soát.
• Không trả khoản lớn cho một dãy số nếu khoản đó ảnh hưởng tới việc khác.
• Không vay để mua số.

Dạy người trong nhà

1. Người lớn tuổi là nhóm bị nhắm tới nhiều nhất — nói trước, nói đơn giản, nói nhiều lần.
2. Một câu đủ dùng: không đọc mã cho ai, không bấm đường dẫn lạ, nghi thì gọi cho con cháu.
3. Trẻ lớn dùng điện thoại thì dạy luôn: không chụp giấy tờ gửi cho ai.
4. Không trách khi người nhà lỡ bị lừa — trách thì lần sau họ giấu, và giấu mới là phần nguy hiểm.
5. Dán một tờ nhắc cạnh điện thoại bàn nếu trong nhà có người hay nhận cuộc gọi lạ.

Một điều đáng nhớ

Với nhóm số được cấp, không có chuyện đẹp hay xấu — chỉ có đúng hay sai, và kín hay lộ.

Nên toàn bộ sự chú ý dành cho nhóm này nên đổ vào hai việc: kiểm cho đúng trên giấy tờ, và không đọc ra cho người không có quyền hỏi.

Câu hỏi thường gặp